Najbliżej od Sanoka - z piętnaście kilometrów - leży cerkiew w Morochowie. Obok dom parafialny. Tu mieszka o. Julian Felenczak z matuszką Seweryną i synkiem Kiprianem. O. Julian wrócił właśnie z Liturgii w Szczawnem. Służył tam drugą Liturgię. Pierwszą w Morochowie. Odprawia jeszcze w cerkwi w Dziurdziowie.
   Matuszka podaje biszkopt przekładany jakby puszystym kremem śmietankowym, według przepisu z Francji. Czteroletni Kiprian woli rozmawiać z Andrzejem Kuźmą, który przyjechał tu w gości z Białegostoku, po francusku. Tak mu łatwiej. Porozumiewa się jeszcze i drugim językiem, taty, czyli karpatorusińskim. Wszyscy troje poznali się w Paryżu. O. Julian, Andrzej Kuźma i matuszka Seweryna studiowali teologię w instytucie św. Sergiusza. Matuszka skończyła przedtem historię.
   Seweryna, tak jak i jej syn, najpierw nauczyła się karpatorusińskiego, potem polskiego. Na pytanie, jak się teraz czuje w Morochowie, odpowiada o. Julian: - Jak Łemkini z Bartnego. O. Julian urodził się w Bartnem niedaleko Gorlic, czyli można powiedzieć w centrum Łemkowszczyzny.
   Herbatę pijemy obok plebanii, w cieniu starych drzew przesiewających jeszcze ciepłe promienie jesiennego słońca. I cerkiew, i nieco niżej położona plebania wdarły się wysoko na górę, swej intymności strzegąc jednak koronami drzew.
   Zdawałoby się, że to miejsce nigdy nie było wystawione na przeciągi historii - zaciszne, przytulne, od północy osłonięte cerkwią z jej smolistymi, ciemnymi, drewnianymi ścianami, od południa wyzłocone słońcem.
   - Kiedyś dookoła same cerkwie tu były - ze złudnego nastroju chwili wyprowadza o. Julian - w Zagórzu, Rzepedzi, Zahutyniu, Dąbrówce. Prawie każda wieś miała cerkiew. Na terenie naszej diecezji jest co najmniej pięćdziesiąt popadających w ruinę cerkwi. Mogliby je przejąć unici, służyli w nich przed wojną do akcji wysiedleń do ZSRR i Akcji Wisła.
   Te cztery cerkwie, nanizane na dolinę Osławy, należą do grupy 24 świątyń diecezji przemysko - nowosądeckiej, w których służą prawosławni, które prawosławni odremontowali lub odnawiają, a które ciągle pozostają własnością państwa. I są nazywane spornymi obiektami.
   Najgorszy scenariusz, jeśli chodzi o cerkwie, w których przed wojną służyli unici, zaproponowała Słowacja. Po wojnie, tak jak w Polsce, tam gdzie nie było unitów wchodzili do nich prawosławni, remontując je i utrzymując. Na falę pretensji unitów do tych cerkwi nawet w miejscowościach, w których nie było ani jednego grekokatolika, państwo zareagowało oddaniem wszystkich tak zwanych spornych obiektów w ręce unitów.

    Prawosławni na Słowacji opuścili tamte cerkwie, pobudowali nowe przy pomocy państwa, a stare, drewniane, zabytkowe niemal wszystkie popadają w ruinę, bo nie mają opiekunów.
   - Przy pomocy państwa doprowadzono do ogromnej straty w kulturze narodu - komentuje o. Julian, który ma nadzieję, że takiego błędu rząd polski nie powtórzy.
   Spośród cerkwi w dolinie Osławy dziś najlepiej wygląda morochowska. Zbudowali ją w 1837 roku unici. Modlili się w niej do wielkiej akcji wyganiania bieszczadzkiej ludności na wschód, potem na zachód. Mieli tu pracę - w kopalni ropy naftowej, na kolei i na roli. Zdążyli jeszcze przed wysiedleniem prowizorycznie przykryć cerkiew, bo kiedy Niemcy pod koniec wojny strzelali do ukrytego w świątyni czerwonoarmisty, zniszczyli dwie kopuły.
   Po wysiedleniu w 1948 roku przyszedł służyć do cerkwi ksiądz katolicki. Ale ci, których nie wysiedlono, a zostało takich dwadzieścia rodzin, wyrwali księdzu z ręki klucze do cerkwi i więcej ksiądz się nie pojawił.
   Przez kilkanaście lat w Morochowie nie służono. Przez trzy lata, od 1958 do 1961, ludzie zabiegali, by utworzyć tu parafię - już jako prawosławną, bo unici przyjęli prawosławie. Wreszcie się udało. Przyszedł o. Bazyli Roszczenko. To za jego czasów zbudowano w Morochowie plebanię. W jej szczycie widnieje zapis: 1967.
   Teraz dom przeżywa gruntowny remont - wymieniane są wszystkie okna, zmieniany jest dach, na górze powstają pokoje - tu bardzo przydadzą się pielgrzymom.
   Także w cerkwi wymieniono niedawno okna - stare wręcz wypadały, odnowiono ikonostas, zamontowano czujniki przeciwpożarowe. Przy restauracji ikonostasu pomógł konserwator zabytków. Teraz cerkiew sprawia wrażenie schludnej i bardzo zadbanej. W tym roku Morochów wspomogli parafianie z całej Polski. Na remont cerkwi zbierano pieniądze.
   Cerkiew w Szczawnem, dawniej też grekokatolicka z końca XIX w., z osobno stojącą dzwonnicą, też potrzebuje remontu. Teraz jest malowany dach.

   O. Piotr Pupczyk służy w dwóch innych cerkwiach - w Komańczy i Turzańsku - razem dla 24 rodzin. Cerkiew w Komańczy, dawniej grekokatolicka, została wzniesiono w 1805 roku na miejscu cerkwi pochodzącej z czasów przedunickich z 1565, spalonej w 1800 roku. Po wysiedleńczych akcjach krążyły pogłoski, że zostanie rozebrana, w najlepszym wypadku przeniesiona do skansenu w Sanoku. Dopiero po przejściu tutejszych unitów na prawosławie dano im klucze do cerkwi, ale nie prawo własności.
   Wielkich funduszy potrzeba na ratowanie cerkwi w Turzańsku. Na niedzielnej liturgii zastajemy tam około dziesięciu osób i wyzierającą z każdego zakamarka wielką potrzebę remontu. Podobnie jest na zewnątrz. Dwie kopuły oplatają rusztowania. Turzańskowi przydałaby się pomoc prawosławnych z całej Polski.
   O. Julian Felenczak zna długą i bogatą historię prawosławia na tych ziemiach. Ale nie nostalgia i żal po dawnej świetności zdominowały jego myślenie. Ciągle chce tworzyć coś nowego, ożywiającego. Organizuje na przykład pielgrzymki rowerowe szlakiem obecnych i dawnych cerkwi, również popadających w ruinę.
   - I wtedy znów dopada was nostalgia? - pytam.
   - Kiedy dopada, wsiadamy na rowery i uciekamy - żartuje o. Julian.
   Co dwa tygodnie odbywają się w Morochowie spotkania bractwa. Przyjeżdża około pięćdziesięciu młodych ludzi. Wysłuchają wykładu, rozpalą ognisko albo pójdą w góry.
   Morochów i inne cerkwie nad Osławą odwiedzają pielgrzymi i turyści. Ostatnich w ubiegłym roku było około pięciuset. Wśród nich wielu Francuzów, ponieważ w przewodniku po tej ziemi jest napisane, że w Morochowie na plebanii mieszka Francuzka.
   O. Julian nie uważa, że jego parafia jest zagubiona gdzieś daleko w górach. Bo do zagubionej cerkwi nie dotarłby błahodatnyj ogień. Przywędrował do nich z Jerozolimy poprzez Moskwę i Mińsk. Dotarł na świętego Dymitra. Utrzymywany w dwóch łampadach płonął prawie przez cały rok. I nie przyjechaliby do nich mnisi wraz ze starcem schimonachem Simonem z podmoskiewskiego monasteru. Zapomnieliby też o nich ci wszyscy, którzy przez cały wiek dwudziesty wyjeżdżali za grubszym kawałkiem chleba do Ameryki. A tak przyjeżdżają co dwa, pięć lat. Zachodzą do cerkwi, na plebanię. I przyjeżdżają ci, którym kazano osiąść na Mazurach, w Gdańsku czy Zielonej Górze. I nie przyjechałaby tu siedem lat temu z Paryża młoda, dobrze wykształcona dziewczyna, niezwykle ujmująca, którą poznaliśmy jako matuszkę Sewerynę.